Berdaq Ǵarǵabay ulı

Berdaq G'arg'abay ulı (1827 - 1900) - Qaraqalpaq klassik shayırlarının' ishinde o'zinin' o'mir bayanına tiyisli bazıbir dereklerdi qolı menen jazıp qaldırg'an shayır Berdaq boladı. Ol o'zinin' ataqlı "O'mirim" qosıg'ında o'zinin' avtobiografiyasın qaldırg'an.
Berdaqtın' aqlıq-shawlıqları, a'wladları, shayırdın' jasag'an jerindegi qatıqulaq adamlardın' ha'r qıylı ekspeditsiyalar da'wirinde bergen mag'lıwmatlarına qarag'anda, Berdaq shayırdın' babası Tınet degen adam bolg'an. Tınettin' a'kesi Bekbiy, Bekbiydin' a'kesi Xojaqul. Tınettin' Boranbay, Baytemir, Baltabay degen u'sh balası bolg'an. El ishinde Baltabay, Bektemirlerdin' qanday adamlar bolıp o'tkenlikleri haqqında mag'lıwmatlar joq. Al, Boranbaydın' G'arg'abay degen, Qoshqarbay, Mayanbay, Sa'n'girbay degen to'rt balası bolg'an. En' u'lkeni G'arg'abay – yag'nıy Berdaqtın' a'kesi kembag'al turmıs keshirgen. A'miwda'ryanın' Aral ten'izine quyar salalarının' biri jag'asında Aqqala, Quwlı ko'l degen jerlerde jasag'an. Bul jerlerde tiykarınan qaraqalpaqlardın' Mu'yten, Qoldawlı urıwları tirishilik etken. G'arg'abaydın' - O'tepbergen, Nurmaq, Ermaq, Ja'met ha'm Serbaba degen balaları bolg'an. Balalarının' aldı er jetip, jigit bola kelgende G'arg'abaydın' hayalı qaytıs boladı. G'arg'abaydın' ku'n ko'risi burıng'ıg'a qarag'anda qıyınlasadı. Aradan ko'p waqıtlar o'tkennen keyin baspanasız qalg'an bes balanı asıraw ushın G'arg'abay Mu'yten urıwındag'ı o'zindey jarlı kisinin' Qarqara degen qızına u'ylenedi.
U'ylengennen keyin G'arg'abaydın' jetim balalarının' ku'n ko'risi biraz jaqsılanadı. G'arg'abaydın' bul son'g'ı hayalınan Berdimurat (Berdaq), Fazılbek, Berdibek, Qa'llibek degen to'rt balası boladı. Berdaq solay etip, 1827-jılı A'miwda'ryanın' quyar ayag'ında, Aral ten'izinin' tu'slik jag'asında Aqqala degen jerde dunyag'a keledi. Biraq G'arg'abaydın' son'g'ı hayalınan tuwılg'an to'rt balanın' u'shewi qaytıs bolıp Berdimurattın' bir o'zi qaladı.

Berdaq 7-8 jaslarınan-aq awıllıq mektepke qatnap oqıydı. Ol kishkentayınan-aq shaqqan, ziyrek bolıp adamlardın' ko'zine tu'sedi. Biraq ol on jasına kelgende a'kesi de, anası da du'nyadan o'tip jetim qaladı. Bul ku'tilmegen jag'day jas bala Berdimurattın' birden qıyınlasıwına sebep boladı.

Jetim qalg'an Berdimurat o'zinin' a'kesi menen tuwısqan adam Qoshqarbaydın' Nayzabay degen balasının' qolına baradı. Biraq Nayzabaydın' hayalı Berdimurattı on'ıstırmaydı. Ol en' aqırında o'z awılının' ılaq-buzawın bag'ıp, ku'nde keshte u'yme-u'y, gezekpe-gezek qonıp ku'n keshiredi.
Berdaq jas waqıtlarınan baslap qosıq shıg'ara baslaydı. Ol da'slep birewlerdi maqtap, birewlerdi da'lkeklep qısqasha qosıqlar shıg'aradı. Awıllarda toy bolg'an jerge barıp "Toy baslar", "Bet ashar" qosıqların aytadı. So'ytip kem-kemnen "Berdaq shayır", "Berdaq baqsı" degen ataqqa iye bolıp dan'qı jurtqa jayıla baslaydı. Mal bag'ıwdan qutılıp, el aralap qosıq aytıp, shayırlıq so'z o'neri menen ku'n ko'retug'ın boladı.

Berdaq shayır 23 jasında Mu'yten urıwının' ken' tanaw tiyresindegi Baymanqul degen kisinin' Bayıtqan degen qızına u'ylenedi. Shan'araq tiklegennen keyin onın' Aytmuxammed (adamlar onı Ayteke dep atag'an), Na'zibek degen eki balası, Hu'rliqa, Hu'rliman, Ayımxan ha'm Biybixan degen to'rt qızı boladı.

Olardin' ishinde Hu'rliman degen qizi a'ke jolin quwalap, belgili "qiz baqsi" bolip, elge tanilg'an.
Berdaq shayır XIX a'sirde qaraqalpaq xalqının' arasınan shıqqan shayırı, baqsısı, tariyxshısı. Onın' tvorchestvolıq jolı o'z da'wirinin' xalıq ma'deniyatı, xalıq tariyxı menen organikalıq baylanısta o'sken ha'm rawajlang'an. Berdaq shayırdın' do'retiwshiligi XIX a'sirdegi qaraqalpaqlardag'ı xalıqlıq a'debiyatının' rawajlanıwının' haqıyqat guwası bolıp xızmet atqaradı. Berdaq do'retiwshiligi - Orta Aziya xalıqlarının' milliy ma'deniyatına, sonday-aq pu'tkil dunyalıq ma'deniyatı g'a'ziynesine qosılg'an u'lken u'les.

Berdaq qaraqalpaq xalqinin' qayg'i-ha'siretin jirlaw menen birge, oni jasawg'a jigerlendirdi, sotsialliq ten'lik ushin gu'reske ruhlandirdi. Shayirdin' "Xaliq ushin, "Jaqsiraq" qosiqlari, "Ernazar biy", "Amangeldi" poemalari, "Aqmaq patsha" da'stani usinday ma'nistegi, qaraqalpaq xalqinin' oy-sezimine ta'sir etetug'in shig'armalar boldi. Ol "Jaqsiraq" qosig'inda minaday dep jazadi:

Berdimurat xaliqti, xaliq Berdaqti,
Jalg'izinday ko'rer jannan jaqsiraq.

Berdaqtın' qosıqlarının' o'zgesheliklerinin' biri - shayır, a'dette shıg'armanın' keyninde sol shıg'armadan belgili juwmaq shıg'arıp, onın' tiykarg'ı ideyasın ashıp beredi. Sonın' menen birge ko'pshilik shıg'armalarında avtor o'zinin' atın atap ko'rsetedi, geypara shıg'armalarında onın' qay jılı jazılg'anın ko'rsetedi.

© Copyright 2021   Shariyar Jaksulikov